و یکی از شاهکارهای خاص معماری ایران می باشد.
و از نشانه های دوراندیشی و تیزبینی پیشینیان در چیرگی و پیروزی بر اقلیم مناطق خشک و کویری است .
درشهرهای یزد،کاشان،جهرم طبس وحتی کرانه های خلیج فارس به ویژه قشم وکناره اروندرود:
از سیستم های تهویه ای استفاده میشده که کار آنها شبیه بادگیر بوده است.
در این مقاله
سعی بر آن است تا سیر تاریخی بادگیرها از گذشته تا زمان حال همراه با خصوصیات و ویژگی های آن توصیف شود.
و نهایتا کاربرد بادگیرهای امروزه در بناها به دو صورت نمادین و عملکردی ارائه می گردد.
روش این مقاله بصورت توصیفی_ تحلیلی می باشد و مطالعات به صورت کتابخانه ای می باشد.
یکی از قسمتهای مهم بناهای گذشته و بومی ایران در اقلیم های گرم و خشک بادگیر است.
بادگـیرها از شاهکارهای معماری ایران محسوب می شود
بادگیر یکی از عناصر معمارانه ای است که در ایران به چند هزار سال قبل بر می گردد
که با رویکرد اقلیمی در معماری بومی مناطق گرم وخشک و گرم ومرطوب احداث گردیده است.
بادگیـر به عنوان وسیله ای که هوا را بدون نیاز به انرژی مکانیکی موتور و غیره به جریان می اندازد و موجب خنکی می شود.
و بر این اساس بادی را که در بیرون جریان دارد مهار و به داخل خانه هدایت میکند.
ارتفاع بالا نیز در کار آن بی تاثیر نبوده و با توجه به توزیع سرعت باد از صفر در سطح زمین تا سرعت های بالا در ارتفاع به صورت منحنی تغییر می کند.
تا به مقدار ثابت برسد .
و از سوی دیگر در مجاورت زمین گرد و غبار بیشتری وجود دارد که با افزایش ارتفاع کاهش می یابد.
به این ترتیب با افزایش ارتفاع هوایی سرعت بیشتر و گرد و غبار کمتری خواهیم داشت {1}.
درمناطقی که علاوه بر جریان باد به رطوبت هم نیاز بوده کارکرد بادگیرها به صورت کولرهای آبی امروزی بوده است.
باد از سوراخهای موجود در بادگیر وارد می شود و روی حوض آب هدایت می شود.
پیشینه استفاده از بادگیر در ایران به قبل از اسلام می رسد.
کاوش های باستان شناسی تاکنون راه به جایی نبرده است ؛ تنها شواهدی که می توان از آنها بهره جست شاید نقاشی های برجا مانده است
که تعدادی از آنها تاریخچه استفاده از بادگیر در سایر کشورها را به قرن ها قبل از میلاد مسیح می رساند{2}.
” ساده ترین مثال درباره بادگیرها در میان سرخسپوستان موچیکای پرو یافت می شود.
آنها با استفاده از بادگیرها خانه های خود را تهویه می نمودند.
شاهد این مدعا کوزه ای گلی است که تصویری از آن خانه سه اشکوبه مجهز به بادگیرهای متعدد را نشان می دهد.
این نمونه به نوبه خود دلیل مستندی بر وجود بادگیرهاست ” {3}.
در نقشه های مصری متعلق به 1500 سال قبل از میلاد که روی پاپیروس ترسیم شده اند یک نمونه بادگیر ترسیم شده است.
روف نیز اشاره کرده است که بادگیر با دو دریافت کننده باد در پشت سالن سلطنتی بابل (600 ق.م) وجود داشته است{4}.
یافتن پیشینه دقیق بادگیرها در آثار به جا مانده معماری کاری بس دشوار است.
چرا که در هر بنا اولین نشانه های تخریب در سقف و به ویژه بادگیرها بروز می یابد.
لذا نمونه های کهن باقی مانده بادگیر از قرن هشتم هجری قمری به بعد موجود است و نمونه های قبل از آن تخریب شده اند.
شکل 1 : آب انبار متعلق به قرن 8 ه.ق
پیدا کردن شواهد معماری مبنی بر قدمت بادگیرها در ایران قبل از اسلام،
یکی از دشواری های باستان شناسی بوده است.
به سال 1969 میلادی مسودا باستان شناس معروف در مسیر خود از شاهرود به گرگان دو تپه یافت که آنها را به نام تپه سنگ چخماق نامگذاری کرد .
این دو تپه که به تپه های شرقی و غربی معروفند نزدیک بسطام درهشت کیلومتری شمال شاهرود و
در انتهای یک دشت آبرفتی و در نزدیکی دامنه های جنوبی البرز قرار دارد.
یک نمونه آزمایش کربن 14 از طریق دوم و یا سوم تپه غربی تاریخ نسبی 7800 سال پیش از عصر کنونی را نشان می دهد {5}
مسودا نتایج تحقیقات خود را از تپه چخماق به صورت دو گزارش به چاپ رسانیده است.
گـزارش اول مسودا از تپه چخماق در دومین کنفرانس باستان شناسی سال 1352 هجری ه.ش در تهران ارائه گردیده است.
در این مقاله هیچ صحبتی از بادگیر به میان نیامده است .
گزارش دوم به زبان فرانسه در استرالیا به چاپ رسیده است که متاسفانه دستیابی به آن در ایران مقدور نبوده اما دکتر مهیاری در تز دکتری خود به این منبع ارجاع داده
و پاراگراف زیر بر گرفته از رساله دکتری مهیاری می باشد.
این منبع ثابت می کند که سابقه استفاده از بادگیر در ایران به قبل از اسلام می رسد.
” اولین سند تاریخی درباره بادگیرهای ایران به هزاره چهارم قبل از میلاد برمی گردد.
نمونه ساده ای از آن در ایران توسط یکی از هیات های باستان شناسی ژاپن در خانه ای در تپه چخماق در 8 کیلومتری شمال شاهرود و
در شیب های جنوبی سلسله جبال البرز در شمال شرقی ایران پیدا شده است. “
بادگیر عنصری با شکل اصیل و ساختاری پایدار در معماری ایران است ،
که باد مطلوب را به فضای داخلی بنا هدایت و در ایجاد آسایش کالبدی بسیار موثر است.
بادگیر ترکیبی از بادخان و بادخور می باشد.
بدیـن ترتیب که هوای خنک از طریق بادخورها تامین می شود و هوای رطوبت دار از مجرای باد خان خارج می گردد.
-یکی آنکه هوای دلپذیر و مطبوع را به قسمت زیر هدایت می کند به طوری که هوا به محض اینکه به چشمه های بادگیر می وزد به دلیل وضعیت ویژه چشمه های بادگیر،
باد با سرعت به پایین کشیده می شود.
-کار دوم این است که جهت دیگر بادگیر هوای گرم و آلوده را به بیرون می فرستد یعنی در واقع کار مکش را انجام می دهد.
در اکثر بادگیرهای ایران به ویژه بادگیرهای چهارطرفه یک مجرا با جداگرهایی به چهار مجرای قائم تقسیم شده است .
و همیشه یکی از مجراها نسیم را می گیرد و سه محور دیگر به صورت بادخان عمل می کنند و با اثر دودکشی به خروج هوای رطوبت دار داخل کمک می کنند .
چرا که بر طبق اثر دودکشی با افزایش دما چگالی هوا افزایش می یابد و در نتیجه هوا به سمت بالا می رود.
بادگیرها از نظرساخت بر سه نوع اردکانی ، کرمانی و یزدی هستند.
بادگیر اردکانی بیشتر در منطقه اردکان دیده می شود و جهت بادگیر رو به باد اصفهانی است.
از سمت غرب و شرق و جنوب منفذ ندارد. بنای این نوع بادگیر به نسبت سایر انواع بادگیر تا حدی ساده و از لحاظ اقتصادی هم مقرون به صرفه است .
به همین لحاظ ممکن است که برای هر اتاقی یک بادگیر ساخته شود اما بادگیر کرمانی ساده و کوچک است و به خانه خانواده های متوسط رو به پایین اختصاص دارد.
از آنجا که این نوع بادگیرها دوطرفه هستند ، بادگیر دوقلو نیز نامیده می شوند.
بادگیرهای دو قلو را در مسیر بادهای شناخته شده ، می سازند.
کار این نوع بادگیرها تا حدودی نسبت به بادگیر های اردکانی دقیق تر وایده آل تر است
زیرا فشار باد به یک جهت موجب تخلیه سریع هوای گرم و آلوده طرف دیگر می شود.
اصل حاکم بر عملکرد بادگیر بر این پایه نهاده شده است که از وزش باد برای انتقال هوای خشک به درون ساختمان
و از عکس العمل نیروی آن یعنی مکش برای راندن هوای گرم وآلوده استفاده شود.
چون باد به هنگام برخورد با پره های بادگیر ناچار به فرود آمدن می شود.
یکی دیگر از کاربردهای بادگیر استفاده آن در تهویه و ایجاد سرمایش در آب انبارها بوده است
به عنوان نمونه می توان به آب انبار شش بادگیری در محله ای به همین نام در شهر یزد اشاره کرد {6}
معماران محلی برای ساختن بادگیر از پشت بام خانه با خشت یا آجر، تنوره بادگیر را با مقطع مستطیل می چینند تا به ارتفاع معینی برسد.
سپس بالای این تنوره ها چهار دیواره را در دو چوب به شکل ضربدری «×» می گذارند.
به گونه ای که دو سمت هر چوب در دو زاویه مقطع قرار بگیرد و سپس دیوار های سمت شرق و غرب و جنوب بادگیر را 2 تا 2/5 دهم متر بالا می آورند.
سپس در قسمت شمال که رو به باد «اصفهانی» است با نیم خشت یا آجر نیمه به عرض شش سانتیمتر،
روی تنور را تا ارتفاع معینی می چینند.
ارتفاع این تیغه ها 40 سانتیمتر بلندتر از سایر دیوارها است.
به عنوان مثال به نمای بادگیر جلوۀ خاصی می بخشد و موجب استحکام ساختمان بادگیر می شود ،
زیرا اردکان و میبد و اطراف آنها گاهی اوقات گرد بادگیر را در سمت جنوب و مشرق به کوچه می سازند.
طبیعی است در صورت نبودن وجود پایه ، به ویژه در گذشته دور که تا حدی نا امنی در منطقه وجود داشت
سارقین از راه منفذ بادگیر به داخل منازل راه پیدا می کردند.
عرض بین دو تیغه را در اصطلاح “چشمه” می نامند. بین 40 تا 60 سانتیمتر است.
تعداد چشمه های هر بادگیر بستگی به عرض اتاق دارد.
به طوری که برای اتاق عرض بین سه ، پنج و هفت متر به ترتیب پنج ، هفت و یازده چشمه می گذارند.
عمق هر بادگیر 1 تا 5/2 متر است. گاه برای استحکام بیشتر بادگیر به اندازه هر نیم متر چوبی در میان دیواره های بادگیر کار می گذارند.
بام بادگیر را به شکل خر پشته در می آورند تا در کشاندن هوای مطبوع یا در بیرون کردن هوای گرم و آلوده کمک کند.
بعد روی پشت بام بادگیر را به قطر سه سانتیمتر با نیمچه کاه تخت می کنند
سپس دو یا سه رگه آجر در لبه های بام آن کار می گذارند.
گاهی اوقات کف پشت بام را کاهگل می کنند سپس یک ردیف آجر روی آن می چینند.
فاصله بین آجرها را با گچ و خاک بندکشی می کنند.
بعضی از افراد که امکان مالی بیشتری دارند روی دیواره چشمه هایی بادگیر را گچگبری می کنند.
تعداد چشمه های هر بادگیر با بزرگی بادگیر ارتباط مستقیمی دارد.
از طرفی تعداد چشمه های هر طرف بادگیر با شدت باد همان طرف و در مجموع باد هوای هر منطقه ارتباط دارد.
بادگیر بیشتر آب انبارها را نیز به شکل بادگیر کرمانی درست می کنند تا از یک سمت آن هوای خوش و مطبوع به آب برسد
و از طرف دیگرش هوای گرم به بیرون برود.
بادگیر یزدی که چهار طرفه است را در بعضی جاها بادگیر «چهار طرفه» یا «چهار سو » می نامند.
می توان آن را نوع برجسته ای از پدیده های هنر معماری به حساب آورد.
ارتفاع آن به طور معمول زیاد است و میزان ارتفاع بادگیر از پشت بام خانه و نوع چشمه های هر سمت بادگیر ارتباط مستقیم با اوضاع جوی منطقه دارد،
این بادگیر بیشتر در خانه ثروتمندان یافت میشده است.
بادگیرها را هم از نظر شکل شناسی و هم از نظر مناطق می توان دسته بندی کرد.
از نظر شکل ظاهری و پراکندگی در مناطق مختلف ایران بادگیرها را می توان به نمونه های زیر تقسیم کرد:
مهمترین مزیت بادگیرهای سنتی این است که سیستم هایی منفعل هستند ، یعنی برای عملکرد خود نیازی به انرژی ای غیر از انرژی باد ندارند.
1-امکان ورود گرد و خاک و حشرات از مجرای بادگیر به داخل ساختمان وجود دارد.
2- مقداری از هوایی که وارد بادگیر می شود از یخشهای دیگر خارج می شود.
3-مقدار سرمایی که می تواند در فضای داخل بادگیر ذخیره شود عموما محدود است (به دلیل ظرفیت گرمایی ویژه اندک مصالح ذخیره کننده انرژی در بادگیر) ،
و ممکن است نتواند خنکی لازم برای روزهای گرم تابستان را در ساختمان تامین نماید.
امروزه شاید نتوان مانند گذشته از بادگیرها به عنوان سیستم های تهویه برای ایجاد سرمایش در فضاهای ساختمان بهره برد.
اما در شرایط کنونی می توان با استفاده از اصول کلی حاکم بر نحوه کار آنها اقدامات مهمی را در کاهش مصرف انرژی مورد نیاز برای ایجاد سرمایش ساختمان ها انجام داد.
با ورود معماري مدرن و به ويژه استفاده از تاسيسات مكانيكي به تدريج نقش عناصر اقليمی در ساختمانها كمرنگ شد.
اما از نيمه دوم قرن گذشته كه اقليم و حفظ محيط زيست پيوسته مورد توجه قرار گرفت.
استفاده از فناوري همگون با محيط طبيعي ، بازيافت ضايعات صنعتي و استفاده از انرژيهاي پاك
مانند انرژي خورشيد ، باد و آب اهميت بسياري يافتند.
در زمينه معماري نيز از اين زمان توجه به محيط زيست و تلاش براي طراحي ساختمانهاي اقليمي و معماري همساز بااقليم آغاز شد.
بادگیــر در شب
ما قرن ها پيش در كشورمان از بادگير استفاده مي كرديم و الان كه حرف از معماري اکو-تک مي شود
اصلا يادمان نمي آید كه ما خودمان در گذشته پيشرو در اين نوع معماري بوديم.
ولي وقتي يكي از اين عناصر در معماری معاصر توسط معماران كشور هاي ديگر استفاده مي شود
اسمش را خلاقيت و نوآوري مي گذاريم.
اين منبع الهام غني مي تواند ما را بسوي خلاقيت هاي جديد راهنمايي كند.
تاريخ معماري ما بايد راهنمای ما به سوي معماري نوين باشد.
به طور کلی کاربرد کنونی بادگیر را با توجه به تاریخچه اش می توان به دو دسته تقسیم نمود :
در این رویکرد می توان از خصوصیات فرمال و ظاهری بادگیر در کانسپت و ایده طرح استفاده نمود.
به عنوان مثال معمار معروف و برجسته ایرانی کامران دیبا در طرح موزه هنرهای معاصر
از خصوصیات بصری و فرمال بادگیر در حجم کلی موزه استفاده نموده است.
امروزه ميتوان از بادگير به عنوان مكمل سيستم تهويه و برودت ساختمان استفاده كرد.
به وسيله بادگير ميتوان در مواقعي از سال شرايط آسايش را با تهويه طبيعي تامين كرد
و تنها زماني كه باد ديگر نتواند پاسخگوي نياز ساكنان باشد بايد از تاسيسات مكانيكي بهره گرفت.
کوتاه سخن آنکه ، در حال حاضر متاسفانه به این عنصر شاخص معماری سنتی در ایران بی توجهی می شود.
حال آنکه دیگر کشورها از ویژگی های عملکردی و نمادین بادگیر در بناهای خود استفاده می نمایند.
جهت مطالعه مقالات بیشتر به ادرس های زیر مراجعه کنین.
1- Bahadori , Mehdi , 1994 , “VIABILITY OF WIND TOWERS IN ACHIVING SUMMER COMFORT IN THE HOT ARID REGIONS OF MIDDLE EAST”, Renewable Energy, pg.879-892.
2- محمودی ، مهناز ، 1387 ، “هویت ایرانی بادگیر و پیشینه یابی آن در معماری ایران” ، نشریه هویت شهر ، سال دوم ، شماره 2 ، بهار
3- Mahyari.A , 1986 , “The Wind Catcher” , P h.D thesis , Sydney University , Australia ,pg.44.
4- Roaf. S ,1988 , “The Wind Catcher of Yazd” , P h.D thesis , Department Of Architecture , Oxford polytechnic , pg.8.
5- چایچی امیرخیز ، احمد ، 1384 ، “گور خمره های ایران” ، نشر سمیرا تهران ، ص40.
6-خرمی ، مرتضی ، ” افزایش بهره وری در مصرف انرژی از طریق تهویه طبیعی در ساختمانها” ، مجموعه مقالات سومین همایش بین المللی بهینه سازی مصرف سوخت در ساختمان 28و29 بهمن 1382 ، ص 58
7-vyatarErell , David Pearlmutter, YairEtzion , 2008 , “A multi-stage down-draft evaporative cool tower for semienclosed spaces: Aerodynamic performance”, Solar Energy 82 ,pg.420–429
[1] Passive ventilation
[2] Solar collection and north light
[3] Flexible space
[4] Internal planning
[5] Solar shading
[6] Selective thermal mass
شما باید وارد شوید تا قادر به ارسال دیدگاه باشید.
